A. Phonetics
Tunada nan mga Konsonan (Consonant Sounds):
1. Pugong-Buto (Stop-Plosives) an dali ra na pagpugong sa jagan nan hangin hampan kalit na pagbuhi sa hangin
na tagpugngan. Makilayˀan an tingog kon hai sa baba an hangin tagpugngan.
2. Hinagashas (Fricatives) an makilayˀan sa gamay na pagpugong sa jagan nan hangin sa ilayom nan baba. Inin
gamay na pagpugong an hinungdan nan hagashas sanan paglanug na tingog.
3. Inilong (Nasals) an makilayˀan sa pagpugong sa jagan nan hangin hampan dajon ipaagi sa ilong.
4. Kinarat (Affricates) an pagpugong sa ginhawa hampan dajon buhian an hangin sa gipot na porma nan
baˀbaˀ na pinahagashas.
5. Kinilid (Laterals) an makilayˀan sa pagˀagi nan hangin sa kakiliran nan dila.
6. Dalikyat (Glides) an
makilayˀan sa pagpaundang nan hangin sa iton kaugalingon na agˀugongan.
7. Pugong-Agˀugongan (Glottal stop) an
pagpugong nan hangin sa agˀugongan dajon buhian adiser an bokal.
Tunada
nan Konsonan
|
SPA
|
Panaglitan
|
Pugong-Buto
|
b
= bá:-gʌn
|
Bagan
|
p
= pɪ:-dʒä:-ŋa:
|
Pijanga
|
|
t
= tu:-ga:-sɔb
|
Tugasob
|
|
d
= dʊ:-ʎɔm
|
Duyom
|
|
k
= ká:-bʌn
|
Kaban
|
|
g
= gä:-nɔɪ
|
Ganoy
|
|
Hinagashas
|
s
= sɪ:-Kɪʔ
|
Siki
|
r
= ra:
|
Ra
|
|
h
= há:-mɔk
|
Hamok
|
|
Inilong
|
m
= ma:-ra:-ʤaʊ
|
Marajaw
|
n
= nä:-naɪ
|
Nanay
|
|
ng
= ŋa:-rɪ: / ŋaʤ-ʔan
|
Ngari / Ngajˀan
|
|
Kinarat
|
j
= dʒà:-ʔən
|
Jaun
|
ts
= lʌn-tʃa:
|
Lantsa
|
|
Kinilid
|
l
= lʊ-kən
ʎ =
la:-ʎʌʔ
|
Lukon
Laya
|
Dalikyat
|
w
= wa:-ʎʌʔ
|
Waya
|
Pugong-Agugongan
|
ʔ
= ʔaŋ-ʔaŋ / Bʌd-ʔas
׃ = mä-ta: / bʊn-ʔa:
|
Angˀang / Badˀas
Mata / Bunˀa
|
Tunada nan mga Bokal (Vowel Sounds):
1. Atubangan na Bokal (Front Vowels) an bokal na mga tingog na nahimu sa atubangan nan baˀbaˀ o sa tumoy nan dilaˀ.
2. Tunga na Bokal (Mid-Vowels) an bokal na mga tingog na nahimu sa tunga nan baˀbaˀ.
3. Lujohan na Bokal (Back Vowels)) an bokal na mga tingog na nahimu sa lujo nan dilaˀ na nibaliku pasingud sa lujo
nan taas nan dilaˀ.
4. Duha ka Bokal (Diphthongs) an
pagtibu nan duha ka bokal na tingog na dalikyat dakan mu himu nan bagˀo na bokal
na tunada na an una na bokal mas taghatagan nan kusog na pagtingog.
Tunada
nan Bokal
|
SPA
|
Panaglitan
|
Atubangan
na Bokal
|
i = ʔi-gɒ
|
Igo
|
ɪ =ʔɪ-gə
|
Igu
|
|
ɛ = bɛ-ná:-ba:-jɪ
|
Binabaji
|
|
Tunga
na Bokal
|
ə = ʔɪ-gə
|
Igu
|
ʌ = nʌn, pʌg, nʌk, lʌk, lʌn
|
Nan
|
|
Lujohan
na Bokal
|
ʊ = ʔʊn-da:ŋ
|
Undang
|
ɒ = Ba:-ʎɒ-dʒət
|
Bayujot
|
|
ɔ = ʔɔ:-paʊ
|
Opaw
|
|
ä
= dä:-dʒaʊ
|
Dajaw
|
|
Duha
ka Bokal
|
aʊ = ʔʌm-baʊ
|
Ambaw
|
aɪ = ʔaɪ-nä
|
Ayna
|
|
ɪw = ŋɪ-lɪw
|
Ngiliw
|
|
ɔɪ = la:ŋɔɪ
|
Langoy
|
|
ʊa = Bacʊag
|
Bacuag
|
Kakusgon nan Tunada (Word Stress):
Kusog an pamaagi nan
pagtingug sa mga letra o tapok nan letra. An kusog an nagpaklaru sa tapok nan
letra o mga letra dakan mas mabati kaysa iban. Gamit an kusog, mabati an
tagbati nan nagisturya. Basaha an mga pananglitan na sulti dakan masabtan an
trabaho nan kusog sa tunada:
1. [Já-gan] 2. [Su-yát] 3.
[Ja-ga-ná] 4. [Ja-gá-na] 5. [Su-ya-tá] 6. [la:-ʎʌʹ]
May upat ka klase nan kusog sa tunada: Una ( ʹ ), Ika-duha ( ˆ ), Ika-tuyo ( ˋ ) sanan hinay (wayay itsura). Pananglitan:
[Jâgàná], [sùyatá]C. Morphology
c1 Verb Affixes
c2 All Affixes
Lista nan mga Pandugang sa Sulti:
Unahan
|
Pasabot
|
Pananglitan
|
Tig-
|
Pantawag sa tawo na naghimu nan hingas
|
Tigmatahay
Tiglutoay
|
Ting-
|
Nagpakilaya nan klase nan panahon
o panhitabo
|
Tinguyan
Tingsunog
|
Man-
|
Pantawag sa tawo na naghimu nan hingas
Nagpasabut sad nan hamok sa hingas, ya pa masugdi
Nagpatunga, tinujo, waya pa mahitabu na hingas.
|
Manmatahay
Manjagan
Manlaba
|
Nan-
|
Nagpatunga, tinujo, nakumplito na hingas.
|
Nanlaba
|
Pan-
|
Nagpatunga, tujuon, na waya pa mahuman na hingas.
|
Panlaba
|
Tag-
|
Human na hingas na tinujo
|
Tagpamata
|
I-
(+ay/hay)
|
Waya pa mahitabu na hingas/
Kauglingon gusto, tinujo sanan panhangju.
|
Isulti(+hay)
Isuyat+ay
|
Na-
|
Human na hingas, waya matujo o aja ra, o
nagpataas o nagpamubo nan kalidad
|
Nasulti
Nayaut
|
Ma-
|
Waya pa mahuman na hingas, diklaru/kinanghanlanon
Dajig o Orason, an pagkilaya sa klase nan pamatasan,
(pinakabugat) pagkaon,
panahon, o
panhitabo
|
Masulti
Matinudˀanon
Malami
Mauyan
Malibog
|
Ka-
|
Hamok, magsunod sa ngayan +an
Orason, magsunod sa dajig na usahay may +an
Magsunod sa dajig, nagpabugat sa estado (mas bugat)
|
Katanlakan
Kahamok+an
Kalami
|
Ha-
|
Orason, magsunod sa dajig, nagpabugat sa estado (bugat)
|
Halami
|
Pa-
|
Waya pa mahuman na hingas, Panhangju o Pansugo
|
Pakauna
|
Ni-
|
Human na hingas, gamay ray dasig o nisunod ra sa sugo.
|
Nisulti
|
Ki-
|
Magsunod sa dajig/orason/hingas
|
Kilaya/kibali
|
Hi-
|
Magsunod sa dajig/orason/hingas
|
Hilabut/Hilabi
|
Nag-
|
Kuman na hingas, tinujo, di pa kumplito na hingas
|
Naglaba
|
Mag-
|
Waya pa mahuman na hingas na may hugot na katujoan
|
Magsulti
|
Pag-
|
Human na hingas, Panhangju o Pansugo
|
Pagsulti
|
Tunga
|
Pasabot
|
Panglitan
|
-a-
|
Dugang sa tunga na kinaujokan nan waya katujo na panhitabu, kasagaran mahisuyat iban an unahan na n, m, k, h, hampan p
|
Na-
Ma-
Ka-
Ha-
Pa-
|
-ag-
|
Dugang sa tunga na kinaujokan nan hugot na katujoan, kasagaran mahisuyat iban an unahan na t, n, m, hampan p
|
Tag-
Nag-
Mag-
Pag-
|
-an-
|
Dugang sa tunga na usahay magpasabut na hamok an naghimu nan hingas hampan usahay magpatunga sa estado nan sulti sa panahon, aspeto, pamatasan, usahay maka iban k na gikan sa g.
|
Tan-k(~g)adtu
Nan-
Man-
Pan-
|
-in-
|
Maka himu nan ngayan gikan sa dajig, usahay iban an ka-,
Pan ngayan sa pamaagi o linggwahe
|
K(-in-)abuhi
(K(-in-)a)-ija
Sinultihan
Sinurigao
|
-pan-
|
Hamok, nahuman, sanan pansugo o panhangju
|
Tagpansulti
Tagpanlabak
|
-pa-
|
Hingas na nagpasabut nan kasigurohan sa panhitabo
|
Tagpakaun
|
-i-
|
Pandugang sa tunga na taggikanan nan natural na panhitabo
Magsunod sa N,K,H, dajig/orason/hingas,
sanan -an- na pandugang sa P<an>i+udto.
|
N(-i-)laya
K(-i-)laya
H(-i-)labi
|
-si-
|
Pabugat sa paggamit o pasabut nan sulti
|
Kasilaung
|
-sig-
|
Hingas na nagpasabut nan dungan na panghitabo.
|
Nagsigjagan
|
-sin-
|
Nagpadajun na panhitabu/higayon
|
Nagsinsulti
|
-sinka-
|
Nagsinkahitabu o balikbalik sa bisan kanusa na panahon
|
Nagsinkasulti
|
-akig-
|
Dakan masumpay an sulti sa unahan na pandugang,
an -ki- nagpasabut nan relasyon nan duha ka tawo o an isa dili,
tagpatunga sa -ag- na nagpasabut nan hugot na katujuan.
|
Nakigisturya
Makigisturya
Pakigisturya
|
-h-
|
Dakan masumpay an sulti sa ulahian,
kasagaran mahisuyat na iban an –a, –i, –an, –nan, –anan, –on, –non, –onon
|
Siradu-h-i
Sulti-h-an
Saka-h-on
|
Ulhian
|
Pasabot
|
Pananglitan
|
-a
|
Pagsugo/pagsugot tagijahon/himuon an tanan
|
Kauna
Suyata
Tanˀawa
|
-i
|
Pagsugo/pagsugot na tagijahon/himuon an pujot
Lugar kun hain an nagsulti
|
Kauni
Suyati
Tanˀawi
Diri
|
-ha
|
Pagsugo/paghangju sa suod
|
Abriha
|
-hi
|
Pagsugo/paghangju sa laju
|
Abrihi
|
-han
|
Naandan, waya mahuman na hingas, pagpahibayu
Dajig, pagkilaya sa lugar
|
Abrihan
Tawhan
|
-hon
|
Hingas na may hugot na katujoan magpahibayu
Dajig, pagkilaya sa butang o lugar
|
Abrihon
Batohon
Lapokon
|
-hanan
|
Parte nan bisan uno
|
Abrihanan
Labhanan
|
-honon
|
Kinatibukan nan bisan uno
|
Abrihonon
|
-an
|
Hingas na may hugot na katujoan pagpahibayu
|
Bantajan
|
-nan
|
Lugar/parte nan bisan uno
|
Patjanan
|
-anan
|
Mismo na lugar
|
Kananan
|
-on
|
Hingas na may hugot na katujoan pagpahibayu
Dajig, pagkilaya sa butang
Tawo o Hajop
Tawo o Butang
Lugar na suod sa kaisturya
|
Kaunon
Gubaon
Isugon
Taason
Didon
|
-non
|
Pagkilaya sa tapok nan Tawo
Panhitabo
Kahimtang
|
Surigaonon
Patj(a>u)-non
Himatjunon
|
-onon
|
Pagkilaya sa Himuonon
|
Kaunonon
Suyatonon
|
-to
|
Pagtudlo nan lugar na lajo sa nagisturyahay
Pagtudlo nan butang na lajo sa nagisturyahay
Pagsulti na mupanaw pasingud sa kadtuonon
|
Didto
Jadto
Kadto
|
Mga Pormada sanan Tunada nan mga Sulti:
Sa manunuyat ra ini na panhunahuna (Author's perception only), dili kon sa
naandan na gamit nan mga Surigaonon na may Sinurigao (Not the usual way of writing of Surigaonons who speak Sinurigao). Sakto an naandan (The usual way of writing is correct), hampan
inin kabaguhan marajaw sab kun mahikatunan (while this changes are good if learned too).
Naandan Pagsuyat
(Usual Way of Writing)
|
Tagbago nan Manunuyat
(Changed by the Author)
|
Ang-ang
|
Angˀang
[ʔáŋ-ʔàŋ] N. An kantidad, kalidad o aspeto nan butang o tawo…
|
Bug-at
|
Bugˀat [Bʊʹg-ʔàt]
D. An pagdajig sa timbang nan
butang o tawo.
|
Bun-on
|
Bunˀon
[Bʊʹn-ʔʊn] H. An
pagbuno sa isa ka tawo o butang para ma daut, ma sakitan o mapatay.
|
Bun-a
|
Bunˀa
[Bʊʹn-ʔa:] H. An
pagsugo sa isa ka tawo para patyon o pasakitan an isa.
|
Bag-o
|
Bagˀo
[Bág-ʔɔ:] D. An bago na butang o
tawo sa palibot.
|
Bag-oha
|
Bagˀuha
[Bág-ʔʊ:-hä] H. An pagbago sa isa ka butang o
pamatasan nan tawo o sitwasyon.
|
Dul-it
|
Dulit [Dʊʹ-lɪt] N. An klase nan isda sa bato sa Numancia/Del Carmen/Manjagao. Dulˀit [Dʊʹl-ʔɪt]
H.An pagdulit nan hait na butang sa
lain butang, animal o tawo.
|
Kanon
|
Kanˀon [Kʌʹn-ʔɔn] N. An pagkaon
na gikan sa bugas.
|
Kan-un
|
Kanˀun
[Kʌʹn-ʔʊn] H.
An hingas nan tawo para maka kaun sanan ma busog.
|
Kan-a
|
Kanˀa
[Kʌʹn-ʔa:] H. An
pagsugo sa isa ka tawo na kanun an pagkaon.
|
Kari-a
|
Karia
[Kä-rɪ-ʔa:] H.
An pagsugo sa isa ka tawo na suoron an butang na tagkinanghanlan.
|
Kari-on
|
Kariun [Kä-rI-ʔʊʹn]
H. An pagpahibayu na kariun an isa
ka butang o tujo.
|
Ha-i
|
Hai
[Hä-ʔɪ:] N/O.
An pagpangutana kabahin sa lokasyon o lugar na taggikanan o pasingdan nan
tawo o butang.
|
Ha-in
|
Hain
[Hä-ʔɪn] N/O.
An kompleto na pagkasuyat nan sulti na HAI.
|
Hibaw-on
|
Hibawˀun
[hɪ:-báʊ-ʔʊn] H. An pagtuon sa isa ka tunanan.
|
Hibaw-a
|
Hibawˀa
[hɪ:-báʊ-ʔaː] H. An pagsugo na hibawun kon unoy
angay mahibawan.
|
Ngaj-an
|
Ngajˀan [ŋʌdʒ-ʔan] O/S. An
pagsulti nan panahon pagkahuman nan isa ka untop na panahon.
|
Pakan-a
|
Pakanˀa
[pa:-kʌn-ʔa:] H. An pagtibo nan PA sanan KAUNA [Ka:-ʔʊ:-na:] na tagpamubo na KANA [Kʌn-ʔa:].
|
Pamati-a
|
Pamatia [pà:-má:-tɪ:-ʔa:]
H. Anpagsugo sa iban sa pagpamati
sa tingog o sulti. Gamiton kasagaran sa una na pamuli o para sa palibot.
|
Pamati-i
|
Pamatii
[pà:-má:-tɪ:-ʔɪ:]
H. An pagsugo sa iban sa pagpamati
sa tingog o sulti. Gamiton kasagaran para pamatian an una o ikatuyo napamuli
o sa palibot.
|
Pamati-an
|
Pamatian [pà:-má:-tɪ:-ʔàn]
H. An pagsugo sa pagpamati sa
tambag nan iban.
|
Tun-an
|
Tunˀan
[Tʊʹn-ʔan] H. An
pagtuon sa isa ka tunanan.
|
Tun-a-nan
|
Tunˀanan [Tʊn-ʔa:-nʌn] N. An
kahibayo na angay tunan.
|
Tun-i
|
Tunˀi
[Tʊʹn-ʔɪ:] H. An
pagsugo na tunan an isa ka tunanan.
|
Para
masabtan o makatˀunan an paggamit sa
tagbagˀo na paagi na pagsuyat nan mga
sulti sa ini na basahon kinahanlan tunˀan
nimo (ikaw na naningkamot na maka basa
sa Sinurigao nan manunuyat ☺) an mga simbolo nan IPA. Kun maglisud paggamit sa binagˀo, gamita an imo kaugalingon pamaagi nan
pagsuyat kay an importante na masabtan kaw nan imo tigbasahay. An kalit [-] sa kinaraan nagpakita nan
pagpugong sa agugongan, sa IPA amo an [ʔ].
Dugang sa Unahan Dugang sa Ulahian (DUDU):
An DUDU an isa sa mga sajon na paagi nan
pagsabot o pagkuti sa pormada nan kada sulti.
Panidˀi an ‘Tagpankanˀan’, an tag- puydi mahimo na nag-/ mag-/ pag- na
an nabayluhan an t- ra pero an -ag- pirmi ra. An pan- puydi sad mahimu na nan-/
man-/ tan- na an nabayluhan an t- ra pero an -an- nagpabilin. An sulti na kanˀan gikan sa ‘kaon’ na tagdugangan nan -ˀan hampan tagtangtang an ‘o’ sa ka()n adiser tagdugang an -ˀan. Mas
masabtan ini nan marajaw sa sunod na mga palid labi na sa ‘Lista nan mga
Pandugang sa Sulti’ sanan ‘Sinuyatan sa kada Sulti’. Dugang ra ini sija na giya
sa mas sajon na paagi nan pagsabot nan kada sulti hampan dili ini kon puli sa
naandan na tagtudlo sa kada eskoylahan ilabi na sa Departamento nan Edukasyon.
Nagˀagad an gamit nan sulti sa panhitabo (SBL).
No comments:
Post a Comment